Τις τελευταίες ημέρες σε διάφορα μέσα και με διάφορους τρόπους βγήκε στην επιφάνεια ένα σχέδιο κατά το οποίο η Σαλαμίνα θα διεκδικήσει την αναγόρευσή της σε πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης. Σε διάφορες μάλιστα ανακοινώσεις του δήμου αναφέρθηκε πως ο δήμαρχος προωθεί την ιδέα με ταξίδια του στο εξωτερικό. Ας δούμε ψύχραιμα όμως και εν τοις πράγμασι, το εάν ένα τέτοιο σχέδιο είναι εφικτό και εάν οι σχετικές εξαγγελίες έχουν κάποια βάση υλοποίησης ή πρόκειται για εξαγγελίες εντυπωσιασμού γεμάτες αμετροέπεια.
Η Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης είναι μια πόλη που ορίζεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση για περίοδο ενός χρόνου στη διάρκεια του οποίου της δίνεται η ευκαιρία να επιδείξει την πολιτιστική της ζωή και την πολιτιστική της ανάπτυξη. Αρκετές Ευρωπαϊκές πόλεις έχουν χρησιμοποιήσει την χρονιά Πολιτιστικής Πόλης για να μεταμορφώσουν ολοκληρωτικά την πολιτιστική τους βάση, και κατ’ επέκταση την εικόνα τους στο διεθνή χώρο.
Η έννοια της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Πόλης συνελήφθη ως ένας τρόπος αλληλοπροσέγγισης των Ευρωπαίων κατοίκων και ξεκίνησε στις 13 Ιουνίου 1985 από το Συμβούλιο Υπουργών με πρωτοβουλία της Ελληνίδας Υπουργού Πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη. Από τότε, η πρωτοβουλία έχει καταστεί όλο και περισσότερο επιτυχής μεταξύ των Ευρωπαίων κατοίκων και έχει αποκτήσει έναν αυξανόμενο πολιτιστικό και κοινωνικό-οικονομικό αντίκτυπο με τους πολυάριθμους επισκέπτες που έχει προσελκύσει. Οι Ευρωπαϊκές Πόλεις Πολιτισμού ορίζονταν επί διακυβερνητικής βάσης μέχρι το 2004. Τα κράτη μέλη ομοφώνως επέλεγαν τις πιο πιθανές πόλεις για να φιλοξενήσουν το γεγονός και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παραχωρούσε μια επιδότηση στην επιλεγμένη πόλη κάθε χρόνο. Από το 2005 οι θεσμοί της Ε.Ε. θα συμμετάσχουν στην διαδικασία επιλογής των πόλεων που θα φιλοξενήσουν το γεγονός.
Το 1990 οι Υπουργοί Πολιτισμού ξεκίνησαν τον “Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Μήνα”. Το γεγονός αυτό είναι παρόμοιο με την Ευρωπαϊκή Πολιτιστική Πρωτεύουσα αλλά διαρκεί λιγότερο και απευθύνεται συγκεκριμένα σε χώρες της ανατολικής και κεντρικής Ευρώπης. Η Επιτροπή παραχωρεί μια επιδότηση για τον Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Μήνα κάθε χρόνο. Από το 1991, οι οργανωτές των διαφορετικών Ευρωπαϊκών Πόλεων Πολιτισμού δημιούργησαν ένα δίκτυο που καθιστούσε δυνατή την ανταλλαγή και διασπορά των πληροφοριών, ακόμα και στους οργανωτές των μελλοντικών γεγονότων. Το δίκτυο αυτό εκτέλεσε επίσης το 1994 μια μελέτη για τον αντίκτυπο της Ευρωπαϊκής Πόλης Πολιτισμού από την δημιουργία της.
Το 1999 η Ευρωπαϊκή Πόλη Πολιτισμού μετονομάστηκε σε Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, και χρηματοδοτείται πια από το πρόγραμμα Πολιτισμού 2000. Για το έτος 2006 Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης ήταν η πόλη της Πάτρας στην Ελλάδα. Σύμφωνα με μελλοντικούς σχεδιασμούς για το θεσμό (τουλάχιστον μέχρι το 2019) κάθε χρόνο θα ορίζονται δύο Πολιτιστικές Πρωτεύουσες της Ευρώπης και κάθε κράτος θα έχει την ευκαιρία να φιλοξενήσει με τη σειρά του το γεγονός. Αυτό έγινε για να αποφευχθεί υπερβολικά σκληρός ανταγωνισμός μεταξύ κρατών για την απόκτηση του τίτλου.
Μόνο Ευρωπαϊκές πόλεις που ανήκουν σε κράτη μέλη της ΕΕ έχουν αποκτήσει μέχρι σήμερα τον τίτλο της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Πρωτεύουσας. Ωστόσο το συμβούλιο της ΕΕ μπορεί να ορίσει μια πόλη από άλλο κράτος για μια χρονιά, αρκεί η απόφαση να ληφθεί ομόφωνα. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί και η Κωνσταντινούπολη, που έχει οριστεί Ευρωπαϊκή Πολιτιστική Πρωτεύουσα για το 2010.
Ως σήμερα οι πόλεις που έτυχαν αυτού του τίτλου είναι:
- 1985: Αθήνα (Ελλάδα)
- 1986: Φλωρεντία (Ιταλία)
- 1987: Άμστερνταμ (Ολλανδία)
- 1988: Δυτικό Βερολίνο (Δυτική Γερμανία)
- 1989: Παρίσι (Γαλλία)
- 1990: Γλασκώβη (Ηνωμένο Βασίλειο)
- 1991: Δουβλίνο (Ιρλανδία)
- 1992: Μαδρίτη (Ισπανία)
- 1993: Αμβέρσα (Βέλγιο)
- 1994: Λισαβώνα (Πορτογαλία)
- 1995: Λουξεμβούργο (Λουξεμβούργο)
- 1996: Κοπεγχάγη (Δανία)
- 1997: Θεσσαλονίκη (Ελλάδα)
- 1998: Στοκχόλμη (Σουηδία)
- 1999: Βαϊμάρη (Γερμανία)
- 2000: Ρέυκιαβικ (Ισλανδία), Μπέργκεν (Νορβηγία), Ελσίνκι (Φινλανδία), Βρυξέλλες (Βέλγιο), Πράγα (Τσεχία), Κρακοβία (Πολωνία), Σαντιάγο ντε Κομποστέλα (Ισπανία), Αβινιόν(Γαλλία), Μπολόνια (Ιταλία)
- 2001: Ρότερνταμ (Ολλανδία), Πόρτο (Πορτογαλία)
- 2002: Μπριζ (Βέλγιο), Σαλαμάνκα (Ισπανία)
- 2003: Γκρατς (Αυστρία)
- 2004: Γένοβα (Ιταλία), Λιλ (Γαλλία)
- 2005: Κόρκ (Ιρλανδία)
- 2006: Πάτρα (Ελλαδα)
- 2007: Σιμπιού (Ρουμανία), Λουξεμβούργο
- 2008: Λίβερπουλ (Βρεττανία), Στάβανγκερ (Νορβηγία)
- 2009: Βίλνιους (Λιθουανία), Λίντς (Αυστρία)
- 2010: Έσσεν (Γερμανία), Κωνσταντινούπολη (Τουρκία), Πέκς (Ουγγαρία)
- 2011: Τουρκού (Φινλανδία), Ταλλίν (Εσθονία)
- 2012: Γκιμαράες (Πορτογαλία), Μάριμπορ (Σλοβενία)
- 2013: Μασσαλία (Γαλλία), Κόσιτσε (Σλοβακία)
- 2014: Ούμεω (Σουηδία), Ρίγα (Λεττονία)
- 2015: Μόνς (Γαλλία), Πλζέν (Τσεχία)
- 2016: Ντονόστια- Σαν Σεμπαστιάν (Ισπανία), Βρότσλαβ (Πολωνία)
- 2017: Δανία, Κύπρος
- 2018: Ολλανδία, Μάλτα
- 2019: Ιταλία, Βουλγαρία
- 2020: Ρουμανία, Σερβία, Ιρλανδία
- 2021: Ελλάδα, Κροατία, Ελβετία
- 2022: Βρεττανία, ΠΓΔΜ, Τουρκία
- 2023: Νορβηγία, Λιθουανία, Βοσνία & Ερζεγοβίνη
- 2024: Γερμανία, Ουκρανία, Αλβανία
- 2025: Αυστρία, Ισλανδία, Μαυροβούνιο
ΠΗΓΗ: WIKIPEDIA (EL-EN)
Όπως βλέπουμε από αυτό τον κατάλογο πόλεων, διαπιστώνουμε ότι όλες έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Κατ’ αρχήν πρόκειται για πόλεις με ιδιαίτερη πολιτιστική αξία λόγω μνημείων, εκδηλώσεων και ιστορικής αξίας για τη γενικότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία, σε πολλές ιστορικές περιόδους και με συνεχή κατοίκηση. Δεύτερον πληθυσμιακά πρόκειται για σχετικά μεγάλου πληθυσμού πόλεις, με ιδιαίτερη σημασία και συνεχείς πολιτιστικές εκδηλώσεις που έχουν εθνικές διαστάσεις.
Πέραν αυτών, πρόκειται να γίνουν αλλαγές στον θεσμό αυτό, σύμφωνα με τις υποδείξεις του δικτύου ευρωπαϊκών πόλεων Eurocities. Οι προτάσεις αφορούν την έμφαση που θα δοθεί στα εξής:
- Στον «Διαπολιτισμικό» διάλογο.
- Στην Συμμετοχή του πολίτη.
- Στην Αστική ανάπτυξη.
- Στην ανάπτυξη της διεθνούς ταυτότητας της πόλης.
Ας ρίξουμε τώρα μια ματιά στο νησί μας. Στην Σαλαμίνα:
- Δεν υπάρχει κανένα μνημείο ή κάτι παρόμοιο που να μπορεί να θεωρηθεί κτήμα του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Ούτε τα μοναστήρια ούτε κάποιες παλιές μικρές εκκλησίες μπορούν να θεωρηθούν ως τέτοια. Η περιοχή είχε μια συνεχή κατοίκηση από τα προϊστορικά χρόνια, χωρίς όμως αστικό χαρακτήρα. Για να είμαστε πιο σαφείς στην μεγαλύτερη διάρκεια της ιστορικής της πορείας η Σαλαμίνα ήταν ένα νησί με πολλά μικρά χωριά που ουδέποτε συνέπηξαν αστικό κέντρο.
Για να είμαστε όμως πιο ακριβείς, υπάρχει πιθανότητα και μάλιστα σοβαρή, να υπάρχουν μνημεία της κλασσικής αρχαιότητας στην περιοχή των Αμπελακίων. Μόνο που όλα αυτά βρίσκονται θαμμένα κάτω από ιδιοκτησίες κατοίκων και ναυπηγεία. Η ανάδειξή τους προϋποθέτει ένα γιγαντιαίο κόστος που το κράτος δεν είναι διατεθειμένο ούτε καν να συζητήσει – ειδικά στους τωρινούς καιρούς. Και το φερόμενο ως ανάκτορο του Αίαντα δεν μπορεί ούτε να θεωρηθεί κτίριο ούτε βρίσκεται σε αστικό ιστό…
- Οι υποδομές της πόλης τώρα φτιάχνονται. Το έργο της αποχέτευσης είναι κάτι που ακόμα δεν έχει ολοκληρωθεί. Η εικόνα της Σαλαμίνας είναι μιας μικροαστικής περιοχής και όχι ενός ιστορικού αστικού κέντρου. Μην ξεχνάμε ότι η Σαλαμίνα αναπτύχθηκε μετά την δεκαετία του ’60, με έντονους ρυθμούς αστικοποίησης, χάρη στην κατάτμηση γεωργικών εκτάσεων, την μετατροπή τους σε (συνήθως μικρά) οικόπεδα και την εγκατάσταση παραθεριστών.
Βέβαια, υπάρχουν δύο κέντρα, στο νησί, η Κούλουρη και τα Αμπελάκια που έχουν τις δυνατότητες να αναδειχτούν σε κάποιου είδους ιστορικά κέντρα – χωρίς, ξαναλέμε, να είναι ευρωπαϊκών πολιτιστικών διαστάσεων.
- Από πλευράς πολιτιστικών εκδηλώσεων, τα πράγματα είναι αρκετά χειρότερα. Πέρα από το φολκλορικό σωματείο του Λυκείου των Ελληνίδων και τις εκδηλώσεις του, τον μικρό πολιτιστικό οργανισμό του Καφενείου των Ιδεών που κάνει κάποια πανεθνικά και διεθνή λογοτεχνικά συμπόσια κλπ., δεν υπάρχει κανένα ςθεσμός πολιτιστικών διαστάσεων, συνεχής για χρόνια, που να μπορεί να καταστήσει το νησί ως ένα είδος πολιτιστικού κέντρου. Τα Σαλαμίνεια έγιναν μια μικρή αφορμή για κάτι παρόμοιο, το οποίο όμως περιορίστηκε στην αναπόληση του αρχαίου κλέους, το οποίο μπορεί μεν να είναι σημαντικό, δεν είναι όμως πολιτιστικό γεγονός της σημερινής πραγματικότητας.
Με όλα αυτά καταλαβαίνουμε ότι μια τέτοια διεκδίκηση είναι επιεικώς υπερφίαλη. Σε πολλούς μοιάζει με «καθρεφτάκια για ιθαγενείς», σε άλλους σαν «αδικαιολόγητος ρομαντισμός», σε άλλους «ψευδαισθήσεις μεγαλείου». Το μόνο σίγουρο είναι ότι ακόμα και αν ξεκινούσαμε σήμερα, με το 100% των δυνάμεών μας για να φτιαχτεί η Σαλαμίνα στα πρότυπα των πόλεων του θεσμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, θα περάσουν δεκαετίες μέχρι να θέσουμε μια τέτοια διεκδίκηση με αξιώσεις…
thesalaminians.com