Μια λαογραφική και ιστορική μελέτη για το νερό στο νησί της Σαλαμίνας απο τον Παναγιώτη Βελτανισιάν - 1-2.gr
Στο Αμπελάκι της Σαλαμίνας πολλές αγροκαλλιέργειες τύχαινε στο παρελθόν να ήταν αδιανέμητες ή και αμφισβητούμενης ιδιοκτησίας. Για την καταπάτηση του αγρού ανελάμβανε ένας σωματώδης άντρας να ανοίξει ένα πηγάδι. Με τη διάνοιξη του πηγαδιού το χωράφι κατοχυρωνόταν έμμεσα σε εκείνον, αφού έδειχνε έμπρακτα το ενδιαφέρον του για τον αγρό στους άλλους διεκδικητές.
Κι όποτε γινόταν καβγάς, τα έβγαζε πέρα με τους άλλους άντρες που επεδίωκαν κι εκείνοι το ίδιο χωράφι, καθώς ήταν δυνατός. Μετά από τα μαλώματα και τις απειλές των αντρών, έπαιρναν σειρά οι γυναίκες που καταριόντουσαν τον καταπατητή. Πετρέλαιο να βρεις, κερατά! Αυτή ήταν η κατάρα τους. Μια κατάρα-τιμωρία που δείχνει πόσο ο τρόπος σκέψης των ανθρώπων έχει αλλάξει στο πέρασμα των χρόνων. Τότε το πετρέλαιο ήταν ανεπιθύμητο και βλαβερό, ενώ το νερό ήταν απαραίτητο για το πότισμα των χωραφιών και κατ’ επέκταση για την ίδια τους τη ζωή.
Μάλιστα, ο λαϊκός λόγος των ανθρώπων του νησιού αυτού έχει συνδέσει τα πρωτοβρόχια με τη γιορτή της εκκλησίας της Παναγίας της Βροντούς στην ομώνυμη περιοχή (8 Σεπτεμβρίου, Γενέθλιο της Θεοτόκου). Χαρακτηριστικά λένε την παροιμιώδη φράση (κάνοντας παρήχηση με τα ηχηρά συμφωνικά συμπλέγματα -βρ και -ντ): Σήμερα είναι της Βροντούς κι ο ουρανός βροντάει και βρέχει. Βέβαια, ο πραγματικός λόγος που η εκκλησία και η γύρω περιοχή καλείται Βροντού είναι η ύπαρξη κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους ενός παρατηρητηρίου (βίγλας, πύργου) που με τα βροντώδη σήμαντρά του ενημέρωνε τους κατοίκους της περιοχής για επερχόμενο από θάλασσα κίνδυνο, κυρίως πειρατές.
Με αφορμή τις παραπάνω δύο επισημάνσεις ας δούμε πώς οι κάτοικοι του νησιού αυτού διαχειρίζονταν το βασικό αυτό στοιχείο της ζωής, το νερό. Στη δημοσίευση αυτή θα γίνει μια καταγραφή των προφορικών παραδόσεων και των εθιμικών διαδικασιών που αναφέρονται σε αυτό καθώς και μια συνδυαστική παρουσίαση φωτογραφιών με ιστορικά σχόλια για τις κατασκευές που σχετίζονται με την αξιοποίησή του στη Σαλαμίνα κατά τους αρχαίους, βυζαντινούς, μεταβυζαντινούς και νεότερους χρόνους. Θα παρουσιαστούν ενδεικτικά χείμαρροι, μία λίμνη, ρέματα, πηγές, σιροί (= στέρνες, υπόγειοι αποθηκευτικοί χώροι νερού), πηγάδια, επίγειες και υπέργειες δεξαμενές, υπόγειες φρεατοδεξαμενές και τεχνητά κανάλια.
ΧΕΙΜΑΡΡΟΙ
Βώκαρος – Τοριβίρι. Σε αρχαία κείμενα αναφέρεται ότι στα νότια της Σαλαμίνας υπήρχε ένας ποταμός με το όνομα Βώκαρος (βους+ κάρα= βοδιού κεφαλή). Αυτός χρειάζεται να ταυτιστεί με τον χείμαρρο του Αγίου Νικολάου στα Λεμόνια. Στις μέρες μας αυτός ο χείμαρρος δημιουργείται μετά από ισχυρή νεροποντή. Ξεκινά από τα βόρεια της Μονής του Αγίου Νικολάου, συγκεκριμένα από τις υπώρειες του όρους Φούρθι (=φουρνάκι), και καταλήγει δυτικά, στην κοιλάδα των Κανακίων. Στη διαδρομή του σχηματίζεται εντυπωσιακός καταρράκτης, ο οποίος στην αρβανίτικη γλώσσα καλείται Τοριβίρι (= κατηφορικός, ορμητικός χείμαρρος, φωτ. 1, 2).
Σχετική με τους μυκηναϊκούς χρόνους είναι μια προφορική παράδοση που διασώζεται από τον Γεώργιο Θ. Παναγόπουλο (Γουμένης Καλαβρυτινός) στο βιβλίο του «Η Σαλαμίνα στην αρχαιότητα-Ο τόπος και οι άνθρωποι», όπου γράφει: Όταν ο Αίαντας ήταν βασιλιάς της Σαλαμίνας είχε τα ανάκτορά του στο νότιο μέρος του νησιού, πάνω σ’ έναν λοφίσκο κοντά στη θάλασσα δυτικότερα από το σημερινό φανάρι των Περιστεριών, όπου διασώζονται μερικά ερείπια και γι’ αυτό και σήμερα το μέρος ονομάζεται Κολόνες. Κοντά στ’ ανάκτορά του είχε και έπαυλη, ένα δηλαδή κτήριο-παλάτι με πλούτη και θησαυρούς, του οποίου σώζονται επίσης σημάδια. Στην έπαυλή του αυτή ο Αίας διατηρούσε μια φιλενάδα-ερωμένη, που τ’ όνομά της ήταν Ελένη, εξαιρετικής ωραιότητος, η οποία ήταν από την Κόρινθο. Αυτή του υποσχέθηκε πως θα έμενε κοντά του και πάντα κλεισμένη στην έπαυλή του, αν είχε στη διάθεσή της νερό, από την απέναντι Στυμφαλία της Πελοποννήσου για να πίνει και να κάνει τα μπάνια της. Για να ικανοποιήσει την επιθυμία της ωραίας συντρόφισσάς του έδωσε διαταγή ο Αίας και κατασκευάστηκε υδραγωγείο από τη Στυμφαλία μέσα από τις περιφέρειες του Νότιου τμήματος του νησιού Στεφηλούκο – Φλεβαριώτισσας – Μουλκίου – Παλαιού Αγίου Νικολάου – Νέου Αγίου Νικολάου. Έπειτα όμως από το πέρασμα αρκετών χρόνων οι οχετοί του υδραγωγείου έσπασαν και έτσι παραχθήκανε οι πηγές αυτές από τις οποίες βγαίνει το αρκετά δροσιστικό νερό.
Δριστίλια. Πρόκειται για καταρράκτη ύψους 4-5 μέτρων και βρίσκεται στην ενδοχώρα του Πέρανι (φωτ. 4). Παλαιότερα, οι νοικοκυρές πήγαιναν μετά από ισχυρές νεροποντές εκεί τα χράμια και τα έπλεναν σε μια γούρνα που είναι στη βάση του καταρράχτη. Με τη βοήθεια της πίεσης, της περιδίνησης και της ανάδευσης του νερού, αυτά καθάριζαν. Σήμερα δημιουργείται κι αυτός μετά από νεροποντή.
ΛΙΜΝΗ ΑΛΜΥΡΗ
Εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το Δημοτικό Στάδιο Αμπελακίων υπήρχε ένα εκτενές έλος μέγιστου βάθους ενός μέτρου. Η δε έκταση που καταλάμβανε ήταν μεγαλύτερη του σημερινού γηπέδου. Ονομαζόταν Αλμυρή, επειδή ενωνόταν με ένα μικρό κανάλι με τη θάλασσα. Το κανάλι υπάρχει και σήμερα. Κάθε χειμώνα συγκεντρώνονταν εκεί τα νερά της βροχής και περιστασιακά στάθμευαν για λίγες μέρες αγριόπαπιες και κύκνοι. Τα καλοκαίρια το νερό εξατμιζόταν και η λίμνη ξεραινόταν εντελώς. Έτσι, πολλοί νέοι από το Αμπελάκι και το Καματερό συναντιόντουσαν εκεί και έπαιζαν ποδοσφαιρικούς αγώνες. Την ίδια περίοδο προσωρινά εγκαθίσταντο και πολλοί περιπλανώμενοι τσιγγάνοι με τα τσαντίρια τους.
Ο Δρ Αρχαιολογίας, Γιάννης Χαιρετάκης, στη διδακτορική του διατριβή Οικιστική οργάνωση και χωροταξία στη Σαλαμίνα από τον 6ο έως τον 1ο αι. π.Χ. καταγράφει μια ιερή λίμνη, η οποία αναφέρεται σε ένα έργο του αρχαίου συγγραφέα, Αθήναιου (Δειπνοσοφισταί, κεφ. 4, παράγρ. 136e). Σε ένα δείπνο, λοιπόν, που έγινε στην Αθήνα ένα παιδί από τη Σαλαμίνα έφερνε δεκατρείς πάπιες από μια ιερή λίμνη (παῖς δέ τις ἐκ Σαλαμῖνος ἄγεν τρισκαίδεκα νήσσας λίμνης ἐξ ἱερῆς). Παρακάτω ο Χαιρετάκης σχολιάζει πως η λίμνη αυτή θα διέθετε πλούσιο οικοσύστημα με μικρά θηράματα. Λίγο παρακάτω αναφέρει: Η παρουσία σκυλιών σε αρκετά επιτύμβια μνημεία (της Σαλαμίνας) κάνει λογική την υπόθεση της κατοχής κυνηγετικών σκυλιών από τους κατοίκους του νησιού και ως εκ τούτου και την ενασχόλησή τους με το κυνήγι. Ο χαρακτηρισμός της λίμνης αυτής ως ιερής μάς οδηγεί στη διατύπωση της υπόθεσης πως μάλλον υπήρχε εκεί κάποιο παραλίμνιο ιερό.
ΡΕΜΑΤΑ
Ήδη από το 1420 περίπου η Σαλαμίνα είχε δεχτεί το πρώτο κύμα των Αρβανιτών. Σχετική παράδοση του νησιού, αναφέρει ότι οι Αρβανίτες έφθασαν στο νησί από θάλασσα και αποβιβάστηκαν στη σημερινή παραλία της Κούλουρης. Ο τόπος ήταν γεμάτος κέδρους και ακολουθώντας ένα ρυάκι έφθασαν μέχρι την πηγή του, ανατολικά της εκκλησίας του Αγίου Ανδρέα. Αργότερα, η δυναμική του ρέματος αυτού μειώθηκε και η πηγή του διαμορφώθηκε σε πηγάδι. Γηραιοί Σαλαμίνιοι θυμούνται την ύπαρξη του πηγαδιού αυτού πίσω ακριβώς από το Ιερό του Αγίου Ανδρέα.
Κατά τους μεσαιωνικούς μέχρι και τους νεότερους χρόνους, έξω από το ιστορικό κέντρο της τότε πόλης της Κούλουρης και στα βορειοανατολικά της, δημιουργούνταν μετά από νεροποντή, τρία ρέματα, της Βένιζας (οδός Φιλελλήνων), της Λένιζας (οδός Μ. Αλεξάνδρου) και του Μαράκα (οδός Μάθεση). Της Βένιζας ξεκινούσε από το Τσάγιασι (= μικρή χαράδρα) και ενωνόταν με εκείνο της Λένιζας και του Μαράκα. Και τα τρία τέμνονταν στη σημερινή οδό Αγ. Μηνά και έπεφταν στη θάλασσα.
Ένα άλλο ρέμα ήταν εκείνο του Λούμιθι (=μικρός ποταμός) στη σημερινή οδό Ζωοδόχου Πηγής. Λίγο, μάλιστα, πριν φτάσει κανείς στο σημερινό Δημαρχείο Σαλαμίνας, λέγεται πως υπήρχε λιθόκτιστο γεφυράκι για τους διερχομένους, κάτω από το οποίο περνούσαν τα νερά του ρέματος. Από παλαιά συμβόλαια και προικοσύμφωνα του 18ου αιώνα πληροφορούμαστε και για άλλα ρέματα. Αυτά είναι: το ρέμα του Πάντη στην ενδοχώρα του Σατερλί, το Κλιούαριστα Άνω Βασιλικά, το ρέμα του Αγίου Δημητρίου που ξεκινά από το Δανήλι και καταλήγει στο Σατερλί, το ρέμα του Γκίνανι που ξεκινά από το φαράγγι της περιοχής αυτής και καταλήγει στα Περιστέρια, το ρέμα του Αμπελακίου που ξεκινά από το Ντοροτό και μέσω της οδού των Εισοδίων Θεοτόκου καταλήγει στον Αρχαίο Λιμένα, το Μεγάλο Ρέμα στην περιοχή της Νέας Μενεμένης και το ρέμα του Δημούτση στο Αμπελάκι (οδός Μπουμπουλίνας).
ΠΗΓΕΣ
Ποτιστήρι. Πρόκειται για σχεδόν επιφανειακή πηγή με άφθονο νερό, η οποία βρίσκεται στην παραλία των Κανακίων (φωτ. 5) και αναβλύζει από βράχο. Η επιφάνεια του υδάτινου ορίζοντα έχει διευρυνθεί με λαξεύματα, ώστε να συγκεντρώνεται μεγαλύτερη προς άντληση ποσότητα νερού. Στα προϊστορικά χρόνια από την πηγή αυτή υδρευόταν ο μυκηναϊκός οικισμός που βρίσκεται πλησίον της. Κατά τους νεότερους χρόνους οι αγρότες πότιζαν τα χωράφια τους από εκεί και ονόμασαν την πηγή Ποτιστήρι εξαιτίας του άφθονου νερού που διέθετε. Σήμερα η όψη της ομοιάζει με πηγάδι.
Των Περιστεριών. Στην περιοχή των Περιστεριών, στο μονοπάτι για το ιστορικό σπήλαιο του Ευριπίδη (άλλες ονομασίες του σπηλαίου: σπηλιά του Αίαντα, σπηλιά των Περιστεριών, σπηλιά στα Περιστέρια, σπηλιά της Κολόνας, σπηλιά στις Κολόνες) και ακριβώς κάτω από αυτό, υπάρχει πηγή κάτω από βράχο. Ανασκαφικές έρευνες που έγιναν πλησίον της πηγής έχουν φέρει στο φως μικρό, αγροτικό ιερό ελληνιστικής περιόδου, αφιερωμένο στον θεό Διόνυσο. Μπροστά από την πηγή υπήρχε τεχνητό κανάλι που διοχέτευε το νερό σε λιθόκτιστη δεξαμενή. Κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους η πηγή φαίνεται ότι ήταν γνωστή στους ναυτιλλόμενους, καθώς τα δύο νησιά που βρίσκονται στον όρμο των Περιστεριώνδημιουργούν ένα φυσικό και απάνεμο αγκυροβόλιο για τα διερχόμενα πλοία που ήθελαν να τροφοδοτηθούν με νερό από την πηγή εκείνη. Από το συναξάρι του Οσίου Νίκωνος του Μετανοείτε πληροφορούμαστε ότι στα τέλη του 10ου αι. το πλοίο που επέβαινε ο Νίκων (συγκεκριμένα τα πλοία ήταν δύο), ερχόταν από τον Δαμαλά (Επίδαυρος) και ελλιμενίστηκε στο συγκεκριμένο αγκυροβόλιο των Περιστεριών για τροφοδοσία νερού.
Φλεβαριώτισσα. Βρίσκεται στα δυτικά της Μονής της Φλεβαριώτισσας στην περιοχή της Νέας Μενεμένης (ΝΑΤΟ). Κοσμείται με μαρμάρινη κεφαλή λέοντα (φωτ. 6), έργο πιθανόν των υστερορωμαϊκών χρόνων (περίπου 7ος αι.). Από το στόμα του λέοντα διοχετευόταν το νερό σε δοχείο. Σήμερα,ο περαστικός προμηθεύεται νερό από μεταλλική βρύση που βρίσκεται πλησίον της παλαιάς λεοντοκεφαλής.
διαβάστε όλη τη μελέτη εδώ