Οι διαταραχές πρόσληψης τροφής εμφανίζονται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου με διάφορες μορφές. Στην εφηβεία κυριαρχούν η ψυχογενής ανορεξία, η ψυχογενής βουλιμία και η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας. Στο παρόν άρθρο θα σταθώ στην ψυχογενή ανορεξία, κάνοντας εκτενή αναφορά και ανάλυση στα διαγνωστικά κριτήρια όπως αυτά εμφανίζονται στο DSM-5, στην κλινική εικόνα του πάσχοντος, στην αιτιοπαθογένεια και φυσικά στη θεραπευτική αντιμετώπιση.
Η ψυχογενής ανορεξία επέρχεται στην
εφηβεία και χαρακτηρίζεται από σημαντική μείωση της πρόσληψης τροφής, που σε
ορισμένες περιπτώσεις γίνεται επικίνδυνη για τη ζωή του έφηβου. Η δια βίου
επίπτωση της διαταραχής στο γυναικείο πληθυσμό ανέρχεται σε 1,2 - 2,2%,δηλαδή στις 1000 γυναίκες 12 - 22 θα νοσήσουν από ψυχογενή ανορεξία
κάποια στιγμή της ζωής τους, ενώ στους άντρες το ποσοστό είναι 0,3%. Πολύ
συχνότερη σε κορίτσια 15 - 19 ετών, εμφανίζονται κάθε χρόνο 27 νέες περιπτώσεις
σε 10.000 κορίτσια.
Διαγνωστικά Κριτήρια (DSM-5),
(APA,
2013)
Το εν λόγω σύνδρομο ορίζεται με 3 διαγνωστικά
κριτήρια, όπως ο περιορισμός της πρόληψης τροφής που είναι απαραίτητη για τον
οργανισμό και οδηγεί σε σημαντική μείωση του σωματικού βάρους σχετικά με την
ηλικία, το φύλο, την ανάπτυξη και τη σωματική υγεία. Επίσης, ο φόβος του ατόμου,
που εκφράζεται πολύ έντονα, για την αύξηση του βάρους και η ανησυχία να
αποτραπεί η αύξηση βάρους. Τέλος, η διαταραχή του τρόπου με το οποίο βιώνεται
το βάρος ή το σχήμα του σώματος, κάτι που σχετίζεται άμεσα με την
αυτοαξιολόγηση.
Αξίζει να αναφερθεί πως το DSM-5 διαχωρίζει
2 τύπος ανορεξίας, τον περιοριστικό και τον καθαρτικό. Ο περιοριστικός τύπος
αξιολογείται από το γεγονός ότι ο έφηβος τους 3 τελευταίους μήνες δεν
εμφανίζει επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας ή συμπεριφοράς κάθαρσης. Η
κάθαρση αφορά τους αυτο-προκαλούμενους εμετούς ή την καθημερινή χρήση
καθαρτικών και διουρητικών προϊόντων. Αυτός ο τύπος, λοιπόν, περιγράφει
κλινικές εμφανίσεις, όπου η απώλεια βάρους επιτυγχάνεται με δίαιτα, νηστεία και
υπερβολική σωματική άσκηση. Ο καθαρτικός τύπος, γνωστός και ως υπερφαγία
αξιολογείται από το ότι τους 3 τελευταίους μήνες, ο έφηβος έχει
επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας ή συμπεριφορά κάθαρσης. Στην ουσία
πρόκειται για 2 φάσεις εντελώς αντίθετες!
Κλινική εικόνα
Τα πρότυπα ομορφιάς της Δυτικής
κοινωνίας που κυριαρχούν και προβάλλονται καθημερινά από τα Μέσα Μαζικής
Επικοινωνίας επιδρούν τις περισσότερες φορές αρνητικά στα παιδιά που βρίσκονται
στην εφηβεία, σε αυτή τη μεταβατική περίοδο της ζωής τους. Η λεπτή σιλουέτα, όπως
προστάζει η μόδα γίνεται όνειρο κάθε κοριτσιού, ενώ δεν θα πρέπει να
παραλειφθεί πως και πολλά αγόρια προσβάλλονται από ανορεξία.
Η αρχική περίοδος, που διαρκεί 3 με 6 μήνες
χαρακτηρίζεται από μια μέτρια θα λέγαμε δίαιτα του εφήβου που έχει κάποια
παραπάνω κιλά και επιθυμεί να αδυνατίσει. Αυτή η επιθυμία αντιμετωπίζεται
θετικά από την οικογένεια, αλλά η απώλεια βάρους δεν είναι ικανοποιητική για το
ίδιο το άτομο. Συνεχίζει να βλέπει το βάρος υπερβολικό και το σώμα περίεργο, όχι
φυσιολογικό. Έτσι, επιδίδεται σε πιο αυστηρές δίαιτες και χρησιμοποιεί τεχνικές
για να ΄΄αδειάζει΄΄το σώμα. Το αδυνάτισμα στα μάτια του είναι εντυπωσιακό, στην
πραγματικότητα όμως η εικόνα είναι καχεκτική και ξεκινούν να εμφανίζονται
προβλήματα υγείας, όπως υποθερμία, επιβράδυνση καρδιακής λειτουργίας, υπογλυκαιμία
και διαταραχές ηλεκτρολυτών. Στα κορίτσια ξεκινά και η αμηνόρροια, η οποία
αποτελεί και το πρώτο σύμπτωμα. Αυτή είναι η κλινική εικόνα είναι αναστρέψιμη
και πολλές φορές επιμένει ακόμα και μετά την επαναφορά στο φυσιολογικό βάρος (Angel, 2010).
Οι έφηβοι με ανορεξία μετρούν τις
θερμίδες που καταναλώνουν, ζυγίζουν τις ποσότητες και προετοιμάζουν μόνοι τους
τα γεύματα για να έχουν τον έλεγχο. Φυσικά, μια τέτοια κατάσταση επιφέρει και
μια σειρά από δύσκολες συμπεριφορές. Κυριαρχούν έντονα ο ψυχαναγκασμός, η
επιφανειακή κοινωνική ένταξη, οι περιορισμένες διαπροσωπικές σχέσεις, η
υποταγμένη εξυπνάδα, η απουσία ενδιαφέροντος για τη σεξουαλικότητα και η
ενόχληση για τις σωματικές αλλαγές. Η παθολογία, όμως, δεν αναγνωρίζεται!
Στην αρχή της διαταραχής νιώθουν
ικανοποίηση για τα θετικά σχόλια των άλλων, στη συνέχεια που ξεκινούν οι
συγκρούσεις, ιδίως από την οικογένεια, επέρχεται το καταθλιπτικό συναίσθημα (Λαζαράτου
&Αναγνωστόπουλου, 2001).
Αιτιοπαθογένεια
Οι αιτίες δείχνουν να είναι πολλές, καθώς
πρόκειται για πολυπαραγοντικά άτομα. Ατομικοί, ψυχολογικοί, οργανικοί, οικογενειακοί
και περιβαλλοντικοί παράγοντες φαίνεται να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην
εμφάνιση της διαταραχής. Τα κορίτσια με ψυχογενή ανορεξία παρουσιάζουν ψυχαναγκαστικά
στοιχεία προσωπικότητας, γίνονται τελειομανή, ελεγκτικά και ταυτόχρονα
εξαρτημένα και υποταγμένα. Οι οικογένειες των ανορεκτικών, ακόμα, παρουσιάζονται
με ένα καλό κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο. Διαπιστώνεται, όμως, μια ένδοια στην
επικοινωνία και συγκεκριμένα αποφυγή κάθε σύγκρουσης. Θεωρείται πως τα
ανορεκτικά άτομα προκαλούν τους γονείς να επέμβουν και παρουσιάζουν μια διττή
παραπλανητική συμπεριφορά, καθώς από τη μία αιτούνται αγάπη για τη σωματική
αδυναμία τους και από την άλλη αρνούνται να δεχτούν κάθε προσφερόμενη βοήθεια (Bruch, 1973).
Θεραπευτική αντιμετώπιση
Η θεραπεία της ψυχογενούς ανορεξίας
απαιτεί την ενσωμάτωση θεραπευτικών μεθόδων, που έχουν συνιστώσες ψυχοθεραπείας,
διατροφής, και πιθανόν φαρμακοθεραπείας. Η βαρύτητα της ασθένειας θα καθορίσει
την νοσοκομειακή ή εξω-νοσοκομειακή αντιμετώπιση (Λαζαράτου &Αναγνωστόπουλου,
2001).
Βιβλιογραφικές Αναφορές
American
Psychiatric Association, (2013).Diagnostic and Statistical Manual ofMental
Disorders, Author,.Washington, DC, 5η έκδοση.
Angell, A.,
(2010).
“Selective
Eaters and Tactile Sensitivity: A Review ofClassification and Treatment Methods
that Address Anxiety and Support a Child’sNeed for a
Sense of Control”. ICAN: Infant, Child, & Adolescent Nutrition,
2(5):299-303.
Bruch, H., (1973).Eating
Disorders: Obesity, Anorexia and the Person Within, BasicBooks. New York,
NY.
Λαζαράτου, Ε. & Δ. Αναγνωστόπουλος, (2001). «Η Ψυχοσωματική Διάσταση τηςΨυχογενούς Ανορεξίας». Παιδί και Έφηβος: Ψυχική Υγεία και Ψυχοπαθολογία,3(1):11-22.
* Η Δέσποινα Πάνου είναι Κοινωνική Ανθρωπολόγο - Εκπ. Ψυχοθεραπεύτρια