γράφει η Άννα Μάθεση - Αποστολοπούλου
Ο Άγιος Δημήτριος (των Μαθεσσαίων της Κούλουρης): Πρόκειται για τον πρώην Μητροπολιτικό ναό στο κέντρο της πόλης της Κούλουρης.
Στην εξωτερική, δυτική, πλευρά του ενοριακού ναού του Αγίου Δημητρίου Σαλαμίνας, βρίσκονται τρεις λιθανάγλυφες παραστάσεις.
*)Πάνω από την κεντρική είσοδο της εκκλησίας δεσπόζει μια ένθετη λιθανάγλυφη στήλη, στην οποία απεικονίζεται ο άγιος Δημήτριος, έφιππος, με στρατιωτική ενδυμασία και εξοπλισμό, να φονεύει έναν αντίπαλο στρατιώτη. Το έδαφος υποδηλώνεται με πλούσιο φυτικό διάκοσμο που περιτρέχει τη στήλη, στην κορυφή της οποίας κυριαρχεί ο σταυρός και από κάτω του τα χερουβείμ. Τα σχηματοποιημένα κτίσματα, αριστερά και δεξιά της παράστασης, δηλώνουν κάστρα ή αντίπαλα στρατόπεδα, ή και την ίδια την πόλη της Θεσσαλονίκης. Η έντονη σχηματοποίησή τους αποδίδεται με τους ψηλοτύμπανους τρούλους, τα αψιδόσχημα παράθυρα και τις θύρες. Στο κάτω μέρος της πλάκας υπάρχει η επιγραφή «+ΑΩΣΤ ΜΗΝΙ ΜΑΡΤΙΟΥ Α» (= σημείο σταυρού 1806 μηνί Μαρτίου 1η ) που αναφέρεται στην ημερομηνία και χρονολογία ανέγερσης του ναού, πάνω σε παλαιότερο από οικοδομικό συνεργείο, αθηναϊκό ή ηπειρώτικο, που διέθετε και έναν τουλάχιστον λιθογλύπτη (πελεκάνο).
Επίσης δύο λιθανάγλυφες παραστάσεις αποκαλύφθηκαν κατά τη διάρκεια της τελευταίας επισκευής της εξωτερικής τοιχοποιίας του ναού. Βρίσκονται εκατέρωθεν της κεντρικής εισόδου και κάτω από παράθυρα, τοποθετημένες σε οριζόντια διάταξη, ως περβάζια σε αυτά. Φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικά υλικά κατά τις εργασίες επέκτασης του ναού προς τα δυτικά, το 1874.
*)Στην πρώτη παράσταση, αριστερά της εισόδου, εικονίζεται μυώδης άντρας που φορεί κοντό παντελόνι και ξεπροβάλλει μέσα από άνθη. Του επιτίθενται δύο φίδια· η ουρά του ενός ξεκινά πίσω από τον αγκώνα του άντρα, περιτρέχει το κεφάλι του και τον δαγκώνει στον ώμο· η ουρά του δεύτερου φιδιού ξεκινά από το ύψος της μέσης του άντρα, κατευθύνεται προς τα κάτω περνώντας από το πίσω μέρος των ποδιών και ανασηκώνεται για να τον δαγκώσει στην κοιλιά του. Ο άντρας φαίνεται να αντιστέκεται και να μάχεται με τα φίδια, όπως δείχνει η έντονη κίνηση των χεριών, ιδίως του υψωμένου αριστερού χεριού του.
*)Στη δεύτερη παράσταση, δεξιά της εισόδου, στη νότια πλευρά, απεικονίζεται μια γυναίκα με πλούσια κόμη να στέκεται στην κορυφή ενός ψηλού δέντρου με πλατιά φύλλα. Επιτίθενται και σ` αυτήν δύο φίδια· η ουρά τού ενός φιδιού ξεκινά περίπου από το ύψος της δεξιάς κνήμης της, κατευθύνεται πίσω από την πλάτη της, ξεπροβάλλει πάνω από τον αριστερό ώμο της και κατευθύνεται προς το αιδοίο της το οποίο και δαγκώνει. Η ουρά του δεύτερου φιδιού ξεκινά και αυτή από το ύψος της κνήμης του αριστερού ποδιού της γυναίκας, προχωρεί ανάμεσα στα πόδια της και το φίδι κατευθύνεται προς το κεφάλι της, όπου και τη δαγκώνει. Η γυναίκα φαίνεται κι αυτή να αντιστέκεται και να παλεύει με τα φίδια, όπως δείχνει το ανυψωμένο δεξί της χέρι. Στην παράσταση αυτή αισθητοποιείται ο πόνος στο πρόσωπο της γυναίκας με τα εξόφθαλμα μάτια και το ανοιχτό στόμα ως δείγμα της έντασης που προκαλούν τα τσιμπήματα των φιδιών.
Είναι πολύ πιθανό ο λαϊκός λιθογλύπτης του Αγίου Δημητρίου να είχε υπόψη του συγκεκριμένες παραστάσεις περί της τιμωρίας των κολαζομένων από τη βυζαντινή εικονογραφία και να τις αποτύπωσε σε μάρμαρο συνδυάζοντας τα παραδοσιακά διακοσμητικά μοτίβα του δέντρου και των ανθέων. Τοποθέτησε αυτές τις παραστάσεις φόβου στην είσοδο του αρχικού ναού του 1806, μαζί με το λιθανάγλυφο του Αγίου Δημητρίου ως υπέρθυρο, όχι μόνο για να ‘’αφ – ορίσει’’ τον ιερό από τον ‘’έξω – κοσμικό’’ χώρο, αλλά και να τονίσει πως στον χώρο του ναού εισέρχονται μόνον οι ενάρετοι και ηθικοί πιστοί.
Έχουμε να κάνουμε, λοιπόν, με δύο ‘’σωφρονιστικού χαρακτήρα’’ανάγλυφα πάνω σε μάρμαρο. Σχετική με την προέκταση του ναού προς τα δυτικά είναι η επιγραφή που είχε τοποθετηθεί πάνω από την τότε είσοδο εξωτερικά της νότιας πλευράς και βρίσκεται ακόμη και σήμερα στη θέση της, στο εσωτερικό πια του ναού: Ο ΝΑΟΣ ΟΥΤΟΣ ΕΝ ΑΡΧΗ ΩΚΟΔΟΜΗΘΗ ΤΗ ΣΥΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΗ ΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ │ Σ. ΜΑΘΕΣΗ ΤΗΝ 1 ΜΑΡΤΙΟΥ 1806, ΕΚ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΔΕ ΚΑΤΑ ΤΟ ΗΜΙΣΥ ΠΡΟΣΤΕΘΕΝ ΑΝΗΓΕΡ_│ΘΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ 10 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1874 ΤΗ ΣΥΝΕΡΓΕΙΑ ΜΟΝΟΝ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΩΝ│ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ ΚΟΣΜΑ Ν. ΜΑΘΕΣΗ [ΕΓΓΟΝΟΥ ΤΟΥ ΑΝΩ Γ. ΜΑΘΕΣΗ] ΙΩΑΝΝΟΥ Σ.│ΑΝΔΡΙΑΝΟΥ ΚΑΙ ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΛΑ │ ΚΑΙ ΕΠΙ ΔΗΜΑΡΧΟΥ Α. ΚΟΥΛΛΟΥΡΗ * │ Στην επιγραφή αυτήν προκαλεί εντύπωση η προσπάθεια απόξεσης με κοπίδι του μεγαλύτερου τμήματος της τέταρτης γραμμής της επιγραφής και κυρίως του ονόματος του Κοσμά Ν. Μάθεση, πράξη που ερμηνεύεται ως απόπειρα εσκεμμένης λήθης του συγκεκριμένου αυτού προσώπου.
Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου είναι κτητορική της οικογένειας Μάθεση καθώς λεγόταν μέχρι και το 1950, ο Άι Δημήτρης των Μαθεσσαίων. Επίσης από δημοσιευμένο έγγραφο μαθαίνουμε ότι ο Γεώργιος Μάθεσης (συμπολεμιστής του Γιωργάκη Γκλίστη, οπλαρχηγού της Σαλαμίνας που σκοτώθηκε στη μάχη της Ακρόπολης, το 1821) είχε αναλάβει με δικές του δαπάνες να ανεγείρει την εκκλησία του Αγ. Δημητρίου, πάνω σε παλαιότερη της οικογενείας του και που δυστυχώς εκείνα τα χρόνια είχε καταστεί αρκετά σαθρή.
Οι Τούρκοι, όμως, εναντιώθηκαν με την ανέγερση του νέου Ι. Ναού και υποχρέωσαν τον Γ. Μάθεση να καταβάλει σε αυτούς βαρύ χρηματικό τίμημα, δυσανάλογο με τις οικονομικές του δυνατότητες. Προς τούτο, η δημογεροντία της νήσου εφοδίασε τον Γ. Μάθεση με έγγραφο – απανταχούσα για οικονομική ενίσχυση για να καταφύγει σε ζητεία, δύο χρόνια μετά την ανέγερση της εκκλησίας. Ο Γεώργιος Μάθεσης απέκτησε τέσσερεις γιούς, τον Δημήτριο, τον Νικόλαο και τους δίδυμους Κοσμά και Δαμιανό. Ο πατέρας Γεώργιος σκοτώθηκε και αυτός στη μάχη της Ακρόπολης, το 1821, μαζί με τον γιό του, Κοσμά. Ο Κοσμάς Ν. Μάθεσης της παραπάνω επιγραφής είναι ο γιος του Νικολάου και εγγονός του Γεωργίου Μάθεση.
Από τον παλαιότερο Ναό του Αγίου Δημητρίου υπάρχουν τέσσερεις εικόνες. Οι τέσσερεις εικόνες του 1796 καθώς και αυτή που είναι σε προσκυνητάρι με τον Άγ. Δημήτριο (του 17ου αι.; και πλησίον του τάφου του Καραϊσκάκη) καθώς φέρει ασημένιο ‘’πουκάμισο’’, προέρχονται από τον παλαιότερο ναό που κατεδαφίστηκε λόγω της σαθρότητάς του, για να χτιστεί το 1806 ο νέος ναός. Στην προσκυνηματική εικόνα του Αγίου Δημητρίου (17ος αι.;), πάνω στο ασημένιο ‘’πουκάμισο’’ και στην κάτω πλευρά του υπάρχει η ακόλουθη επιγραφή: η παρούσα εικών υπάρχει του Αγ. Δημητρίου Σαλαμίνος επιμέλεια δε του κτήτορος της εκκλησίας κου Αργυρού Γεωργίου Μάθεση 1824 Ιουλίω. Οι εικόνες του 1806 στόλιζαν το τέμπλο μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα, οπότε και αντικαταστάθηκαν το 1899 με τις δεσποτικές εικόνες του Πολυχρόνη Λεμπέση, αφού πρώτα τοποθετήθηκαν σε διάφορα σημεία μέσα στην εκκλησία.
Σελίδες 8-10