 |
| «Νέα με τοπική φορεσιά», πίνακας του Πολυχρόνη Λεμπέση |
Τα βαφτιστικά ονόματα, ανδρών και γυναικών, εξαρτώνται άμεσα από τις πολιτικές, πολιτιστικές, θρησκευτικές και κοινωνικές αλλαγές που συμβαίνουν σε κάθε τόπο και συχνά δέχονται ξενικές επιρροές, που διαμορφώνουν έναν παροδικό νεωτερισμό, αρεστό σε μια συγκεκριμένη περίοδο, ευάλωτο όμως, στο πέρασμα του χρόνου.
Μελετώντας παλαιά έγγραφα, κυρίως συμβόλαια, για αρκετά χρόνια, είχα τη συνήθεια να καταγράφω σπάνια ονόματα Σαλαμινίων γυναικών, που ακούγονταν σε άλλες εποχές και φέρουν μέσα τους ιστορικά στοιχεία, αισθητικές, έθιμα και γλωσσικά ιδιώματα του παρελθόντος. Παράλληλα κατέγραφα και τα επώνυμά τους, έτσι ώστε σήμερα, στον κατάλογο που ακολουθεί, μπορούμε να προσδιορίσουμε τις οικογένειες και τα σόγια στα οποία ανήκαν αυτές οι γυναίκες, αλλά και τις μεταβολές των ονομάτων, στα εγγόνια και δισέγγονα τους.
Η περίοδος αναζήτησης, αρχίζει λίγο πριν την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης (αρχές 1800) και φθάνει στο τέλος του 19ου αιώνα. Ξεκινώ αναφέροντας κάποιες γενικές παρατηρήσεις από την μελέτη των γυναικείων ονομάτων στη Σαλαμίνα.
Σε αντίθεση με τα αντρικά ονόματα, που παραμένουν έως σήμερα περίπου τα ίδια και γνωστά, στα γυναικεία διακρίνουμε μεγάλη ποικιλία που εμπλουτίζεται από παραλλαγές υποκοριστικών αρβανίτικης προέλευσης και μη. Δίνω ένα παράδειγμα: το χαϊδευτικό «Τση» προέρχεται από το «Βασιλική» αλλά και το «Κυριακή». Παρατήρησα ότι το όνομα «Κυριακή» της γιαγιάς, άλλαζε σε «Βασιλική» στις εγγονές και πληροφορήθηκα ότι λόγω ύπαρξης του νεκροταφείου της Αγίας Κυριακής, θεωρούσαν κακοσημαδιά το κορίτσι να φέρει αυτό το όνομα, που παρέπεμπε σε μακάβριο τόπο και πολλές μητέρες από φόβο μήπως το μωρό πεθάνει, το άλλαζαν σε «Βασιλική». Για τον ίδιο λόγο απέφευγαν και το όνομα «Μαύρα».
Πολύ συνηθισμένο φαινόμενο εκείνη την εποχή ήταν τα αγόρια να λαμβάνουν ως παράνομα το μικρό όνομα της μητέρας. Αυτό συνέβαινε απ΄ τη μια λόγω της έλλειψης του πατέρα (είχε πεθάνει ή βρισκόταν στην ξενιτιά) ή γιατί έτσι ξεχώριζαν μεταξύ τους δύο πρώτα ξαδέλφια λόγω συνωνυμίας. Με τον καιρό έπαιρνε θέση επωνύμου : π.χ. Λένης, Ανούστης, Μπίλιας, Σαλματάνης, ή απλώς παρέμενε παράνομα της οικογένειας: π.χ. Μπαρμπούνας, Μπίτσας, Γαρέφας, Μαλτούς κ.α.
 |
| Κοπέλες της Σαλαμίνας φωτογραφημένες προπολεμικά, με την παραδοσιακή φορεσιά της Κούλουρης (αρχείο Ευγενίας Σοφρά-Μάθεση) |
Εκτός από τα ονόματα Μαρία, Ειρήνη, Βασιλική, Ελένη, Αναστασία, πολύ δημοφιλή εκείνη την χρονική περίοδο ήταν τα : Ασήμω, Όρσα, Σωτήρα, Μαλαματένια, Κατίγκω, Ζωή, Σιδερή, Τριανταφυλλιά και Καλομοίρα. Το όνομα Ορσία που έχει διατηρηθεί εδώ και πολλούς αιώνες στην περιφέρεια της Σαλαμίνας και στην Κόρινθο είναι πιθανό να προέρχεται από :
- το αρχαίο ελληνικό όνομα Ορσηίς (γενική Ορσηίδος) που ήταν νύμφη στην Μυθολογία κι είχε σύζυγο τον Έλληνα και παιδιά τους Δώρο, Ξούθο, Ξενόπατρα και Αίολο.
- το λατινογενές όνομα Ούρσουλα, το οποίο επικράτησε στην περιοχή μας ως Ορσαλία με υποκοριστικά το Όρσα και Ορσία. Η Αγία Ούρσουλα γιορτάζει στις 21 Οκτωβρίου. Προσωπική μου άποψη είναι πως το όνομα Ούρσουλα, ως Ορσαλία, επέζησε από την περίοδο της Φραγκοκρατίας και της Ενετοκρατίας, πριν την Ελληνική Επανάσταση. Ονόματα που έχουν επίσης επιζήσει από αυτήν την περίοδο είναι τα: Φραγκίσκα, Βενετία, Βενετσάνα, Φλώρα (από το Φλωρεντία ή Φλώρενς), με τον ίδιο τρόπο που διαδόθηκαν στα νεότερα χρόνια τα Βικτωρία, Αμαλία και Φρειδερίκη, από τις βασίλισσες.
Στον κατάλογο που ακολουθεί διευκρινίζω ότι τα ονόματα γράφονται όπως ακριβώς βρέθηκαν στα έγγραφα, με τα επώνυμα των οικογενειών της συγκεκριμένης χρονικής περιόδου (1800-1900).
1. ΚΟΡΤΕΣΣΑ (οικογένειες Δέδε και Λένη – το επώνυμο Λένης ή Ελένης προέρχεται από το Δέδες).
2. ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ (οικ. Δελημιχάλη, Μακρή)
3. ΚΡΕΟΥΖΑ ή ΚΟΥΖΑ ( οικ. Δαμαλίτη, Τουπανά, Καθαρού)
4. ΚΥΠΑΡΙΣΣΩ ( οικ. Καντάρη στο Αμπελάκι και Μπούτση)
5. ΜΑΡΟΥΛΙΩ (οικ. Γκίνη στο Αμπελάκι)
6. ΦΡΑΓΚΙΣΚΑ (οικ. Γκλίστη και Ράκκα)
7. ΒΙΛΛΙΩΤΑ (οικογ. Μπούτση στο Αιάντειο και Μπινιάρη)
8. ΕΠΙΣΤΗΜΗ (οικ. Κανάκη και Γραμματικού)
9. ΘΩΜΑΙΣ (οικ. Χιώτη στο Αμπελάκι και Βούλγαρη)
10. ΠΟΘΗΤΗ (οικ. Βλάχου, Γαβριήλ και Σταμπάμπα)
11. ΚΟΝΔΥΛΩ (οικ. Βλάχου)
12. ΒΕΝΕΤΑ (οικ. Βιρβίλη, Πάλλα και Ραπατζίκου)
13. ΛΕΜΟΝΙΑ ( οικ. Βενετσάνου, Καπετάνιου)
14. ΒΑΣΚΑΝΗ ( οικ. Σουρμελή, Μάθεση, Μπινιάρη και Τρικαλίτη)
15. ΛΑΣΚΩ (από το Λασκαρίνα- οικ. Βιλλιώτη, Φουρίκη, Φραγκούλη και Φεράχη . Από αυτό προέρχεται το παράνομα «Λάσκας»)
16. ΑΝΤΙΟΠΗ (οικ. Μιχάλαρου και Αργυρίου)
17. ΚΛΥΤΑΙΜΝΗΣΤΡΑ ( οικ. Ανδρέου)
18. ΠΑΝΩΡΑΙΑ (οικ. Κουλούρη και Ανδριανού)
19. ΚΥΡΑΤΣΑ ή ΚΥΡΑΣΤΑ ( υποκοριστικό του «Κυριακή»- οικ. Κόγια, Ανδριανού και Ραπατζίκου)
20. ΦΛΩΡΟΥ (οικ. Αγαπίου, Δρίβα, Τουπανά, Σουρμελή, Σοφρά, Παπανικολάου και Σταμπάμπα).
21. ΑΦΕΝΔΡΑ (οικ. Βενετσάνου και Μπεγνή)
22. ΜΠΙΤΣΑ (Υποκοριστικό του «Μαρία- Μαρδίτσα» κατά τον Σαλτάρη ή του «Ολυμπία»- οικ. Σάκκου, Βιλλιώτη, Ανδρέου, Σωσού ή Σώσου)
23. ΒΕΝΕΤΣΑΝΑ (οικ. Διακόζη)
24. ΓΑΡΕΦΑ (υποκοριστικό του «Γαρυφαλλιά»- οικ. Ζούγρη και Ελευσινιώτη)
25. ΜΑΛΑΜΩ (οικ. Ζούγρη)
26. ΔΕΣΠΟΙΝΙΩ (οικ. Μακρή και Βιρβίλη)
27. ΜΠΙΛΙΑΔΑ(Υποκοριστικό του «Ολυμπία ή Ολυμπιάδα» - οικ. Μαμμή, Βιλλιώτη, Τριαντάκη, Τόγκα και Κοκκινομάλλη) και ως ΜΠΙΛΙΩ ή ΜΠΙΛΙΑ ( οικ. Δουμένη, Τσαμίλη)
28. ΠΑΓΩΝΑ (οικ. Παπαδημητρίου, Κανάκη, Μπόσκου, Βασιλείου, Σουρμελή και Βελούδη)
29. ΡΟΥΣΑ ή ΡΟΥΣΣΑ (υποκοριστικό του Μαρία-Μαρούσα, οικ. Καλιότσου, παπαΠέτρου Σακελλαρίου- μετέπ. Παπασωτηρίου)
30. ΚΑΝΕΛΛΑ ( οικ. Τόγκα,Κανάκη, Καλογήρου, Γκούμα)
31. ΜΑΡΜΠΟΥΝΑ ή ΜΠΑΡΜΠΟΥΝΑ (οικ. Καρνέση- από αυτήν προέρχεται το παράνομα των Καρνέσηδων «Μπαρμπούνας»).
32. ΚΑΛΗ ( οικ. Κορρού)
33. ΑΡΧΟΝΤΩ ( οικ. Κούκη ή Κούκιε)
34. ΒΑΛΣΑΜΩ ( οικ. Κούκη και Μπεγνή)
35. ΣΑΜΑΛΤΑΝΑ ( απαντάται μόνο στο «Μαλτού» - από το όνομα αυτό προέρχεται το επώνυμο «Σαλματάνης»)
36. ΚΥΡΑΝΑ, ΚΥΟΥΡΑΝΑ ή ΚΥΟΥΡΆ (οικ. Καρνέση και Μάθεση – αναφέρεται στην Παναγία, όπου στην Πλάκα των Αθηνών ο ναός της Αγίας Κυράς. Υπάρχει επίσης νεομάρτυς Κυράννα.)
37. ΧΡΥΣΑΦΩ ( οικ. Πέρου και Πάντη)
38. ΕΡΓΙΝΑ (οικ. Βενετσάνου και Σοφρά. Στη συνέχεια εγγονή αυτών βρήκα άλλοτε «Αικατερίνη» κι άλλοτε «Ασημίνα». Δεν αποκλείεται να είναι και υποκοριστικό του «Βιργινία». Κατά την άποψή μου, το όνομα προέρχεται από το αρβ. εργίντ που σημαίνει ασήμι, επομένως το «Ασήμω ή Ασημίνα» δείχνει σωστότερο. Απ΄την ίδια λέξη προέρχεται και το παλιό κουλουριώτικο επώνυμο «Εργίντεσης», το οποίο λόγω του γεννήτορα ιερέα, π. Παρθενίου στο Αιάντειο, άλλαξε σε «Παρθένης».)
39. ΦΡΕΣΚΟΥΛΑ( οικ. Χρυσοχόου)
40. ΜΑΛΤΟΥ (υποκοριστικό του «Σαμαλτάνα» αλλά και του «Μαλαματένια» – οικ. Δαμαλίτη)
41. ΖΗΣΩ (οικ. Φραγκούλη)
42. ΠΛΥΤΩ ( οικ. Νομικού)
43. ΧΑΪΦΟΎ ( οικ. Νομικού)
44. ΑΚΡΙΒΗ ( οικ. Πάλλα και Ράκκα)
45. ΦΡΑΓΓΩ ή ΦΡΑΓΓΗ (από το Φραγκίσκα- οικ. Ραυτοπούλου)
46. ΦΑΝΙΩ (οικ. Φουρίκη και Λαθούρη)
47. ΒΙΚΤΩΡΙΑ ή ΒΙΤΤΩΡΗ( οικ. Σάββα-Κούβαρη ή Πάστρα)
48. ΒΙΡΓΙΝΙΑ(οικ. Κανάκη και Σπαθή)
49. ΚΛΙΝΩ (οικ. Τρικαλίτη)
50. ΖΑΧΑΡΩ( οικ. Μικρομάστορα, Χατζοβούλου και Κρουστάλλη).
51. ΣΑΒΒΑΤΙΑΝΗ ( οικ. Παπαμιχαήλ και Παπαισιδώρου)
52. ΤΣΑΝΑ ( υποκοριστικό του «Αλεξάνδρα» ή «Βενετσάνα» – οικ. Δουμένη και Μπούτση. Από αυτό προέρχεται το παράνομα «Τσάνας» των Μπούτσηδων.)
53. ΜΕΤΑΞΙΑ (οικ. Πάλλα, Σταμπάμπα και Βιέννα)
54. ΣΗΜΕΡΟΥΔΑ ή ΙΣΗΜΕΡΟΥΔΑ (οικ. Κρουστάλλη, Αλαίσκα, Βιλλιώτη, Πάστρα, Βασιλείου, Περδικούρη, Γκιόκα, Κόγια, Γκλίστη, Κανάκη, Καραντή, Κοκλιώτη, Κουντουριώτη, Μπιθιζή, Σγούρδα).
 |
| «Στη σκάφη», πίνακας του Πολυχρόνη Λεμπέση |
Το «Σημερούδα ή Ισημερούδα»,γράφεται και με γιώτα: «Σιμερούδα», είναι ένα παράξενο και πολύ δύσκολο στην ετυμολογία του όνομα. Απαντάται μόνο στην Σαλαμίνα, παρόλο που η κατάληξη των κυρίων ονομάτων –ούδα μαρτυρεί μακεδονική, μικρασιάτικη ή κυπριακή προέλευση. Την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης ήταν πολύ διαδεδομένο, μα με τον καιρό εγκαταλείφθηκε ή αντικαταστάθηκε από άλλα ονόματα στις εγγονές, με πιο συνηθισμένα τα: «Σεμίραμις», «Ασήμω» καθώς και το «Ερασμία», για το οποίο γίνεται λόγος παρακάτω. Τα δύο πρώτα θεωρώ πως επιλέχτηκαν μόνο λόγω της ηχητικής τους συγγένειας με αυτό. Το «Σεμίραμις» καθιερώθηκε στις γεννημένες γυναίκες μετά το 1940, πρώτα στο Αιάντειο κι έπειτα στη Σαλαμίνα, ίσως επειδή τότε ήταν πρωτότυπο, εύηχο και παρέπεμπε σε αλλοδαπή βασίλισσα, που δεν είχε καμιά σχέση με την τοπική ιστορία. Το «Ασήμω» ήταν ήδη διαδεδομένο και δεν έχει υποστεί καμία μεταβολή από τότε (εκτός από τα υποκ. «Σήμω ή Σημούλα»).
Ας μου επιτραπεί εδώ, στα πλαίσια της διερεύνησης, να κάνω κάποιες προσεγγίσεις, που σε συνδυασμό με τυχόν νεότερα στοιχεία, οδηγήσουν σε μια τελική τοποθέτηση.
Η λέξη «Ισ-μέρ» στα τούρκικα σημαίνει « μελαχρινή» κι αυτό θα μπορούσε ίσως να δικαιολογήσει την μικρασιάτικη κατάληξη –ούδα που το συνοδεύει. Άλλωστε το όνομα «Ισμερία», με αραβική προέλευση, απαντάται σε όλη την Ευρώπη, κυριότερα στη Μεσόγειο και τη Λατινική Αμερική. Πιθανόν, αν προέρχεται από αυτό, να είναι απομεινάρι της περιόδου της Φραγκοκρατίας και Ενετοκρατίας στην Αττική.
Μια άλλη ισχυρή άποψη λέει πως το «Σημερούδα» έχει αθηναϊκή, συγκεκριμένα πλακιώτικη μαζί κι αρβανίτικη προέλευση, και αναφέρεται στην Παναγία, την οποία στα αρβανίτικα αποκαλούσαν «Σίρ΄Μερία». Είναι δηλαδή το σημερινό όνομα «Παναγιώτα» ειπωμένο σε μια αρβανιτόφωνη κοινωνία. Η έκφραση χρησιμοποιούμενη κατά κόρον ως όνομα και συγκοπτόμενη οδήγησε στο «Σι΄μερ΄ούδ» (Παναγιωτίτσα) το οποίο ήταν μεν εύηχο στην καθομιλουμένη, όταν όμως χρειάστηκε να καταγραφεί στα επίσημα έγγραφα έλαβε τη μορφή «Σημερούδα» και «Ισημερούδα» (κάπως πιο εξελληνισμένο). Αυτή η ευρεία χρήση του σε τόσες πολλές οικογένειες της Κούλουρης, καθώς κι η έλλειψη ονόματος σχετικού με την λέξη «Παναγία» εκείνη την εποχή – το «Παναγιού» εμφανίστηκε πολύ αργότερα, σε αντίθεση με το «Παναγής» που υπήρχε- νομίζω πως ενισχύει αυτή την άποψη κι έτσι μας απομακρύνει από το σπανιότατο κι άγνωστο στα μέρη μας «Εμερσούδα» δηλ. Μυρσίνη, που είχε επικαλεστεί παλιότερα ο Σαλτάρης. Στην Παναγία, αναφέρονται έμμεσα κι άλλα λαοφιλή ονόματα της εποχής, όπως το «Μαλαματένια» (από το αρβανίτικο «Σιρ΄Μερία ι μαλάμτ» που γιορτάζεται το δεκαπενταύγουστο ή της Φανερωμένης στα εννιάμερα της Παναγίας). Πολύ δημοφιλές στην περιφέρεια της Αθήνας, ήταν και το «Σιρματένια ή Σίρμω» το οποίο αναφέρεται κατά πάσα πιθανότητα σε κάποιο περίτεχνο εικόνισμα της Παναγίας.
Πρέπει ,τέλος, να αναφέρω κι άλλη μια σημαντική διαπίστωση σχετικά με αυτό το σπάνιο όνομα. Σε εγγονές βρήκα πολλές φορές το όνομα της γιαγιάς «Σημερούδας», κατά την διάρκεια του 19ο αιώνα, αλλαγμένο σε «Ερασμία», που στα αρβανίτικα αποκαλούσαν «Αρισμή». Δεν θεωρώ λοιπόν διόλου απίθανο το «Σημερούδα» να έχει προέλθει, από το χαϊδευτικό «Αρισμερούδα» και να δόθηκε πολύ σωστά ως «Ερασμία» στις εγγονές. Ας μην ξεχνούμε ότι το όνομα «Ερασμία» ακούγεται πολύ στο νησί μας μέχρι σήμερα.
Τα περισσότερα από αυτά τα ονόματα έχουν σήμερα εγκαταλειφθεί, ως αναχρονιστικά και κακόηχα. Σε λιγοστές περιπτώσεις, διατηρούνται μόνο στην αστυνομική ταυτότητα. Δεν υποστηρίζω απόλυτα την άποψη ότι θα έπρεπε να είχαν παραμείνει αυτούσια, γιατί τα ονόματα, όπως κι η ίδια η ελληνική μας γλώσσα, είναι μια ζωντανή ρέουσα πηγή παράδοσης, που μεταβάλλεται μεν, σύμφωνα με το πνευματικό και μορφωτικό επίπεδο της εποχής, χωρίς να χάνει δε, τον αρχικό της προορισμό και την αξία.
Τα παλιά γυναικεία ονόματα, αποτελούν ένα ενδιαφέρον «κουλουριώτικο θέμα», από αυτά τα δυνατά κι ωραία δικά μας, επομένως καλή αφορμή για κουβεντολόι, ανάλυση κι ανταλλαγή απόψεων, αφού είναι γεμάτα από συμβολισμούς κι ιστορία.
*η Ευγενία Σοφρά-Μάθεση είναι Ερευνήτρια Σαλαμινιακής Ιστορίας