H προβολή του ιστορικού και κοινωνικού τους χαρακτήρα (ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ)
Γ) ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
Εδώ θα αναφερθώ στο πιο δύσκολο εγχείρημα των σεναριογράφων και σκηνοθετών, αφού από το 1946 κι έπειτα, οι ελληνικές ταινίες, για να μπορούν να ελπίζουν σε εμπορική επιτυχία, έπρεπε να επιτύχουν πρώτα την ασφαλή πλεύση ανάμεσα από τις συμπληγάδες του κινηματογραφικού νόμου, που στηριζόταν σε δύο τρομακτικές για τους παραγωγούς λέξεις: Λογοκρισία και Ακατάλληλον.To σενάριο που βασιζόταν σε τόσο ευαίσθητα για την κοινωνία θέματα, αναφερόμενο σε προσωπικές ιστορίες στρατιωτικών, έπρεπε να μη θίγει με κανένα τρόπο την αξιοπρέπεια τους και κατ΄ επέκταση την τιμή ολόκληρου του ελληνικού έθνους, που εκείνοι εκπροσωπούσαν.
Πιο σαφείς οι διατάξεις του κινηματογραφικού
νόμου γίνονται με το Νομ. Διάταγμα
4208/19-9-1961 «Περί μέτρων διά την ανάπτυξιν της κινηματογραφίας εν Ελλάδι». Παρόλο
που στο άρθρο 7 του ανωτέρω Ν.Δ.επιτρέπεται η διευκόλυνση στη
χρησιμοποίηση σχηματισμών των ενόπλων
δυνάμεων «προς σύμπραξιν εις ταινίας ιστορικής, εθνικής ή τουριστικής σημασίας»,
οι ίδιες οι Ένοπλες Δυνάμεις στέκουν αυστηρότατοι κριτές σε ταινίες που παρουσιάζουν μια πιο ρεαλιστική
εικόνα του Έλληνα στρατιωτικού και των προβλημάτων που αντιμετώπισε στον πόλεμο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η
ταινία του Νίκου Τσιφόρου «Τελευταία Αποστολή»(1949-Φίνος
Φιλμ-ασπρ/ρη) η οποία, αν και κινείται στα πλαίσια της επίσημης ιστορικής αντίληψης,
η προβολή της διακόπηκε δύο μέρες μετά
την πρεμιέρα, μετά από αίτηση του Υπουργείου Ασφαλείας και του Γ.Ε.Σ. Αιτία υπήρξε
η παρουσίαση της συζύγου Έλληνα αξιωματικού,ως ερωμένηςΓερμανού
στρατιωτικού, κατά την απουσία του άντρα της στη Μέση Ανατολή. Η κατηγορία της
«ιεροσυλίας» έκανε το γύρο του τύπου της εποχής και ο Φιλοποίμην Φίνος,
προκειμένου να αποφύγει την οικονομική καταστροφή, τροποποίησε το σενάριο,
αλλάζοντας την εθνικότητα της ηρωίδας σε ουγγρική. Με αυτό τον τρόπο, αλλά και
με την παρουσίαση της αξιοπρέπειας της
Ελληνίδας, στο πρόσωπο της κόρης του αξιωματικού (ΣμαρούλαςΓιούλη), αποκαταστάθηκε το πατριωτικό αίσθημα και η
τιμή του ελληνικού λαού. Η ταινία μάλιστα εκπροσώπησε επίσημα τη χώρα μας στο
Φεστιβάλ των Κανών το 1950.
Ο χαρακτηρισμός
«Ακατάλληλη» ακολούθησε παραδόξως την
ωραιότατη ταινία του Ντίνου Δημόπουλου (βασισμένη σε αστυνομική νουβέλα του
Γιάννη Μαρή) «Ο άνθρωπος του τρένου»(1958- Όλυμπος Φίλμ-ασπρ/ρη) με τον Μιχ.
Νικολινάκο (στο γνωστό ρόλο του αξιωματικού-σαμποτέρ) και την Άννα Συνοδινού
στους πρωταγωνιστικούς ρόλους. Εδώ ενόχλησε την Επιτροπή Ελέγχου
Κινηματογραφικών Ταινιών, όχι τόσο η γκανγκστερική συμπεριφορά του αξιωματικού (Νικολινάκου),όσο ο ρόλος της
Συνοδινού, η οποία υποδύεται μια κοπέλα, που βιώνει την Κατοχή με
δυναμισμό και μαχητικότητα και δε
διστάζει να πάρει πρωτοβουλίες στην προσωπική της ζωή,διεκδικώντας, συν τοις
άλλοις, και τον άντρα που ερωτεύτηκε.
Έτσι το σενάριο «σκόνταψε» σεκάποιους
στενόμυαλους κριτικούς κινηματογράφου, που θεωρούσαν ότι η Ελληνίδατης Κατοχής,πρέπει
να παρουσιάζεται μονάχα ως παθητικός
αποδέκτης των ανδρικών ηρωικών πράξεων και πρωτοβουλιών.
Από
ταινίες με σχετικό θέμα ανακαλύπτουμε, σε γενικές γραμμές, τα προβλήματα που
βίωσαν όλοι οι στρατιωτικοί, μέσα σε αυτούς και τα μέλη του Πολεμικού Ναυτικού,
κατά την επιστροφή τους στην ελεύθερη Ελλάδα. Ο ήρωας βρίσκει την αγαπημένη του
παντρεμένη με κάποιον άλλο, στην ταινία του Ορέστη Λάσκου «Ραγισμένες Καρδιές»
(1945,ασπρ/ρη, παραγωγή των Περγαντή και Ολύμπια Φίλμ). Στη αξιόλογη ταινία «Ματωμένα Χριστούγεννα»( 1951,
Ανζερβός,ασπρ/ρη), παρακολουθούμετην επιστροφή στην Ελλάδα ενός πλοίαρχου του Πολ.
Ναυτικού (Γιάννης Αποστολίδης), ο οποίος μαθαίνει από τη σπιτονοικοκυρά του την
τραγική κατάληξη της οικογένειάς του και προσπαθεί να εντοπίσει το χαμένο γιο
του. Μια κόρη αναζητά κι ο Λάμπρος Κωνσταντάρας, ως πλοίαρχος του Π.Ν., που γύρισε από τη Μέση Ανατολή, στην
ταινία του Ντίνου Δημόπουλου «Οι ουρανοί είναι δικοί μας»
(1953-Φίνος Φίλμ-ασπρ/ρη). Όλο αυτό το μελόδραμα
μπορεί να ενοχλεί στη σύγχρονη εποχή, όμως μην ξεχνάμε πως τα πρώτα
μεταπολεμικά χρόνια αποτελούσε καθημερινότητα για την ελληνική κοινωνία κι ήταν
αρκετά οικείο κι αποδεκτό από το
κινηματογραφικό κοινό.
Μια
αξιοπρόσεκτη υπόθεση πραγματεύεται η ταινία «Έγκλημα στο Κολωνάκι»(1959-Τζαλ
Φιλμ, ασπρ/ρη) το σενάριο της οποίας
βασίζεται επίσης σε ομώνυμη νουβέλα του Γιάννη Μαρή. Η δολοφονία ενός
τυχοδιώκτη ζωγράφου, οδηγεί την αστυνομία στην κόρη ενός πλοιάρχου του Π.Ν.,
που θεωρείται ύποπτη, επειδή στην διάρκεια της Κατοχής ο ζωγράφος είχε
καταδώσει τη μυστική οργάνωση που είχε σχηματίσει ο πατέρας της κι έγινε
υπαίτιος για την εκτέλεση του πλοιάρχου από
τους Γερμανούς.
Δ) ΤΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΣΤΗ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΕΠΟΧΗ
Η
προβολή του κοινωνικού χαρακτήρα του Πολεμικού Ναυτικού στη μεταπολεμική εποχή
έγινε με ταινίες που σκοπό είχαν να αναδείξουν μια πιο ευχάριστη πλευρά της θητείας,
μέσα στο Ναύσταθμο και στα πολεμικά
πλοία. Αυτού του είδους οι ταινίες έρχονταν στην εποχή τους, να αποκαταστήσουν
την εικόνα των ενόπλων δυνάμεων, κυρίως του στρατού, που είχε πληγεί από τη
στάση κάποιων μελών του, τόσο κατά την εισβολή των Γερμανών στην Ελλάδα, όσο κι
από τον Εμφύλιο, κατά τη διάρκεια του οποίου ο ρόλος του Πολ. Ναυτικού ήταν δευτερεύων
κι επικουρικός, αφού αντίπαλος στη
θάλασσα δεν υπήρχε.
 |
| Ναυτική εβδομάδα- Καλοκαίρι 1960. Επί του Α/Τ «Βέλος» από αριστερά, Κούρκουλος, Λαζάριμος (υποπλοίαρχος), Καλογεροπούλου, Μόραλης (κυβερνήτης), Γκιωνάκης, Ζωιδάκης (ανθ/ρχος), Αρχείο Φ. Ζωιδάκη, (www.sasmyn_gr ) |
Η θεματική αυτών των ταινιών στηρίζεται σε δύο επαναλαμβανόμενους σεναριακούς άξονες. Έτσι έχουμε από τη μια τις περιπέτειες του ναύτη, που μέσα από τα γυμνάσια, τις αγγαρείες και τη σκληρή εκπαίδευση, βρίσκει το χρόνο να αστειευτεί και να διασκεδάσει. Ταινίες αυτού του είδους, γυρισμένες στο Ναύσταθμο της Σαλαμίνας, στις οποίες γίνεται φανερή η προσπάθεια να σβήσουν οι παλιές δυσάρεστες μνήμες του πολέμου και η σκληρότητα της προπολεμικής θητείας, είναι:
·
«Ο θαλασσόλυκος»
(1964-Ασπρ/ρη-παραγ. Ν.Σαμπατάκος), με τον ναύτη Κώστα Χατζηχρήστο να βοηθά με
την καπατσοσύνη του έναν νέο αξιωματικό στο έρωτά του με την κόρη του διοικητή
του.
·
«Ο ναύτης του Αιγαίου»
(1968/Ασπρ/ρη-παραγ.Κ.Στράντζαλη). Αποτελεί ριμέικ της προηγούμενης, με τον
Γιάννη Μαλούχο στο ρόλο του καταφερτζή ναύτη.
Από
την άλλη, αγαπημένο θέμα της εποχής αποτελεί η
εισβολή μιας ερωτευμένης νέας στο Ναύσταθμο, ή σε ένα πολεμικό πλοίο κι
η μεταμφίεσή της σε ναύτη, προκειμένου να γλιτώσει ο αγαπημένος της την
τιμωρία. Στην ταινία «Δύο κωθώνια στο Ναυτικό»
(1952,ασπρ/ρη, παραγ.Πέτρο Φίλμ) παρακολουθούμε τις περιπέτειες δύο γκαφατζήδων
φίλων (Πέτρου Γιαννακού και Μίμη Φωτόπουλου) στο Ναύσταθμο της Σαλαμίνας, όπου
υπηρετούν τη θητεία τους. Η εισβολή της φίλης του ενός, στο εκπαιδευτικό ταξίδι
των νεοσύλλεκτων, φέρνει αναστάτωση και αστείες καταστάσεις. Το θέμα επαναλαμβάνεται
το 1960 με την ασπρόμαυρη ταινία του Γ.Καρατζόπουλου «Δύο χιλιάδες ναύτες κι ένα
κορίτσι» στην οποία μια τραγουδίστρια (Ξ.Καλογεροπούλου), μπαίνει κρυφά
σε αντιτορπιλικό, μεταμφιεσμένη σε ναύτη, για να συναντήσει τον αγαπημένο της
(Ν.Κούρκουλο). Η ταινία γυρίστηκε στο
νεοαποκτηθέν τότε αντιτορπιλικό «Βέλος», το οποίο ήταν ένα από τα τέσσερα
όμοιου τύπου που παραχωρήθηκαν από τις ΗΠΑ στην Ελλάδα ως στρατιωτική βοήθεια,
την περίοδο 1959-1960. Το πλοίο παρέλαβε από τον LongBeachτων ΗΠΑ ο αντιπλοίαρχος Γεώργιος
Μόραλης, που διετέλεσε και πρώτος
κυβερνήτης του. Το καλοκαίρι του 1960,
κατά τη διάρκεια της Ναυτικής Εβδομάδας, έγιναν τα γυρίσματα της ταινίας, πάνω
στο πλοίο, που βρισκόταν ελλιμενισμένο στον Πειραιά.
 |
| Ο κυβερνήτης (1960-1961) του Α/Τ «Αετός» και μετέπειτα αντιναύαρχος Θ. Μανωλόπουλος, με τον ηθοποιό Δ.Παπαμιχαήλ, σε διάλειμμα των γυρισμάτων της ταινίας «Η Αλίκη στο ναυτικό».(www.onalert.gr ) |
Την ίδια χρονιά η αντίπαλη του Καρατζόπουλου κινηματογραφική εταιρεία Φίνος Φιλμ πέρασε στην αντεπίθεση με μια έγχρωμη ταινία ίδιου ακριβώς θέματος, που στηρίχτηκε εισπρακτικά στην επιτυχία του ζεύγους Βουγιουκλάκη-Παπαμιχαήλ, στη συνδρομή γνωστών ηθοποιών (Γκιωνάκη, Κωνσταντάρα, Διαμαντίδου), την εξαιρετική μουσική του Μάνου Χατζηδάκι, αλλά και τη βοήθεια του διεθνούς φήμης διευθυντή φωτογραφίας Γουώλτερ Λάσσαλυ, που ήταν στην εποχή του ειδικός στην «κατασκευή» γυναικείων κινηματογραφικών ινδαλμάτων. Με τα αψεγάδιαστα πορτραίτα εκείνου, την απουσία όμορφης συμπρωταγωνίστριας και την υπερβολική διαφήμιση ενός εμπορικού έρωτα, η Αλίκη Βουγιουκλάκη ανέδειξε τον εαυτό της σε κινηματογραφικό αστέρι πρώτου μεγέθους. Πρόκειται για τη γνωστή ταινία «Η Αλίκη στο ναυτικό» (1961), της οποίας τα γυρίσματα έγιναν στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων και στο αντιτορπιλικό Αετός. Απαγορεύτηκε όμως η χρήση των αληθινών δοκίμων ως κομπάρσων, καθώς και τα γυρίσματα στο εσωτερικό του πλοίου. Η Βουγιουκλάκη γύρισε όλες τις εξωτερικές σκηνές, μόνο όσο το πλοίο βρισκόταν στο λιμάνι του Πειραιά, ενώ οι σκηνές της παρέλασης των ναυτικών δοκίμων στη Θεσσαλονίκη, είναι μονταρισμένες στην ταινία.
Δυο
ταινίες που διαφέρουν από το προηγούμενο σεναριακό δίπτυχο είναι η ασπρόμαυρη,
παραγωγής Παρθενών Φίλμ, με τίτλο «Η ζωή μου αρχίζει με εσένα»(1958)
και πρωταγωνιστές τους Νίκο Ξανθόπουλο,
Πάρη Λεβέντη, Γιώργο Μούτσιο και Μαλαίνα Ανουσάκη και η ασπρόμαυρη του 1964 των
Αφων Ρουσσόπουλων-Λαζαρίδη με τίτλο «Ο εμίρης κι ο κακομοίρης». Η πρώτη
ταινία, αν και αποτελεί προανάκρουσμα των κατοπινών μελό με πρωταγωνιστή τον
Ξανθόπουλο, εντούτοις, με το τολμηρό για την εποχή, σενάριό της στηλιτεύει τη σήψη της πλούσιας αθηναϊκής κοινωνίας αλλά
και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ένας ταπεινής καταγωγής αξιωματικός του
Πολεμικού Ναυτικού, από έναν αριστοκράτη συνάδελφό του. Στη δεύτερη ταινία, ένας
φτωχός ηθοποιός (Γ.Πάντζας)
μεταμφιέζεται, για τις ανάγκες ενός ρόλου, σε πλωτάρχη και γνωρίζει την κόρη ενός εμίρη, την οποία εντυπωσιάζει
με την κοινωνική του θέση και την αποδοχή που λαμβάνει, ως δήθεν αξιωματικός του ΠΝ. Στο
τέλος επεμβαίνει ο αληθινός πλωτάρχης, αποκαλύπτει την απάτη και φυλακίζει τον τολμηρό
νέο.
Συμπερασματικά,
η παραγωγή ελληνικών ταινιών με θέμα την ιστορία του Πολεμικού Ναυτικού και τις
περιπέτειες των μελών του, ελαχιστοποιήθηκε μετά το 1972. Το Πολεμικό Ναυτικό
παραμένει επιφυλακτικό στην έκδοση αδειών για κινηματογραφικά γυρίσματα στις
εγκαταστάσεις του, διατηρώντας έτσι αλώβητο το κοινωνικό του γόητρο. Τα αμφιβόλου
ποιότητας σενάρια των σύγχρονων κινηματογραφικών ταινιών και τηλεοπτικών σειρών,
έρχονται σε συνεχή σύγκρουση με τον αριστοκρατικό χαρακτήρα, που το Πολεμικό Ναυτικό οφείλει να διατηρήσει.
Τελευταία απόπειρα προσέγγισης έγινε με την κωμική σειρά του MegaChanel «Η ώρα η καλή», που προβλήθηκε σε τρεις
περιόδους, από το 2004 έως το 2007 κι
αποτελεί υγιές δείγμα συνεργασίας κι
επιτυχημένου σεναρίου, προς όφελος πάντα του ελληνικού κοινού, που
παραμένει ο κύριος αποδέκτης και κριτής κάθε επιτυχημένης ή όχι
κινηματογραφικής ή τηλεοπτικής προσπάθειας.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
v Βαλούκος
Στάθης, Φιλμογραφία Ελληνικού
Κινηματογράφου 1914-2007, Αιγόκερως,2001.
v Εταιρεία
Ελλήνων Σκηνοθετών, Φιλμογραφία ελληνικού
κινηματογράφου 1914-1984, επιμέλεια Στ. Βαλούκος, 1984.
v Μασούρας
Τ.-Κατωπόδης Θ.,Τα ελληνικά υποβρύχια, Ναυτικό
Μουσείο της Ελλάδας, Πειραιάς, 2010.
v Παϊζη-Παραδέλη
Κ, Τα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού
1829-1999,Αστραία, 22000.
v Σολδάτος
Γιάννης, Ιστορία του ελληνικού
κινηματογράφου, Αιγόκερως
v Φιλοσοφική
Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών-Τμήμα Ιστορίας Αρχαιολογίας,Ανδρίτσος Γιώργος, Αναπαραστάσεις της Κατοχής και της
Αντίστασης στις ελληνικές ταινίες μυθοπλασίας από το 1945 μέχρι το 1966, (μεταπτυχιακή
εργασία).
v Οι φωτογραφίες ελήφθησαν από το διαδίκτυο.
*η Ευγενία Σοφρά-Μάθεση είναι Ερευνήτρια Σαλαμινιακής Ιστορίας